Spektrum autyzmu – objawy, diagnoza, wsparcie

Czym jest spektrum autyzmu?

Spektrum autyzmu (ASD) to zbiór zaburzeń rozwojowych – odmienny sposób rozwoju mózgu, który wpływa na to, jak osoba ze spektrum autyzmu komunikuje się, przetwarza bodźce i buduje relacje. Autyzm nie jest chorobą do „wyleczenia”, lecz neuroróżnorodno­ścią – oznacza inne, często bardzo konsekwentne wzorce zachowań i myślenia.

W klasyfikacjach medycznych:

• DSM-5/DSM-5-TR opisuje ASD przez dwa filary: 1) trudności w komunikacji i interakcjach społecznych; 2) powtarzalny repertuar zachowań/zainteresowań wraz z nietypową reaktywnością sensoryczną.
• ICD-11 (aktualna) różnicuje ASD m.in. ze/bez zaburzenia rozwoju intelektualnego i z różnym poziomem języka funkcjonalnego.
• Wciąż spotkasz się z ICD-10 (np. „autyzm dziecięcy”, „zespół Aspergera”), ale dziś mówimy o jednym spektrum zaburzeń z określeniem nasilenia i potrzeb wsparcia.

Co to znaczy? Każda osoba w spektrum ma unikalny profil mocnych stron i trudności – i tego właśnie dotyczy dobra diagnoza oraz indywidualna terapia.

Objawy i charakterystyka spektrum autyzmu

Czy objawy autyzmu u wszystkich wyglądają tak samo? Nie. Mówimy o spektrum – od subtelnych różnic po wyraźne trudności w codzienności.

Główne cechy spektrum autyzmu:

1) Trudności w komunikacji społecznej:

• mniej spontanicznego kontaktu wzrokowego i mimiki, trudność w „czytaniu” gestów;
• trudności w naprzemienności rozmowy (rozpoczynanie/kończenie tematu), styl wypowiedzi bardziej dosłowny;
• wyzwania w budowaniu i utrzymywaniu relacji (dzieci i dorośli często mają trudności z „niewypowiedzianymi zasadami” społecznymi).

2) Powtarzalne wzorce zachowań i zainteresowań:

• silna potrzeba rutyny, sztywne rytuały;
• wąskie, intensywne zainteresowania (często imponująca wiedza);
• powtarzalny ruch (np. machanie dłońmi), fascynacja fragmentami przedmiotów;
• profil sensoryczny: nad-/niedowrażliwość na dźwięk, światło, dotyk, smaki, zapachy.

3) Różnorodność funkcjonowania:

• od osób niemówiących po osoby z zaawansowanym językiem;
• od pełnej samodzielności po potrzebę stałego wsparcia;
• osoba ze spektrum może mieć równolegle ADHD, lęk, dysleksję czy zaburzenia lękowe – i to zmienia obraz objawów spektrum.

4) Wczesne objawy (autyzmu u dzieci):

• brak reakcji na imię, ograniczone wskazywanie i dzielenie uwagi;
• opóźnienia mowy, mało gestów (pa-pa, kiwanie głową), mało „zabawy na niby”;
• intensywne przywiązanie do rutyn, nietypowe zabawy (np. układanie w linie).

Uwaga na różnice płci: u dziewczynek i kobiet częste jest „maskowanie” – świadome lub automatyczne ukrywanie trudności społecznych. Objawy bywają przez to subtelne (np. perfekcyjna pamięć reguł zamiast intuicji społecznej).

Diagnoza spektrum autyzmu

Diagnoza ASD opiera się na obserwacji zachowań i objawów osoby oraz na wywiadzie z rodzicami lub opiekunami – to proces zespołowy. Zwykle obejmuje:

• wywiad rozwojowy z rodzicem/opiekunem (dziecko) lub z samą osobą (dorośli) + jeśli to możliwe dane z wczesnego dzieciństwa;
• obserwację ustrukturyzowaną (np. ADOS-2) i wywiad ADI-R;
• ocenę języka funkcjonalnego, rozwoju intelektualnego, motoryki i profilu sensorycznego;
• diagnozę różnicową (słuch, zaburzenia języka, ADHD, lęk/depresja, niepełnosprawność intelektualna).

Dlaczego to ważne? Dobra diagnoza to mapa wsparcia: jasno pokazuje, które umiejętności budować najpierw i jakie dostosowania będą kluczowe w domu, przedszkolu, szkole lub pracy.

Leczenie i wsparcie osób w spektrum autyzmu

Nie „leczymy autyzmu”, lecz usuwamy bariery i rozwijamy kompetencje. Co ma najlepsze podstawy?

• Wczesne interwencje rozwojowo-behawioralne (NDBI, elementy ABA/EIBI) skupione na komunikacji, zabawie, samoobsłudze.
• Logopedia i AAC (komunikacja wspomagająca: gesty, piktogramy, aplikacje) – by komunikować się skutecznie tu i teraz.
• Terapia zajęciowa (OT) + strategie sensoryczne (plan dnia, „przerwy sensoryczne”).
• CBT adaptowane do ASD u nastolatków i dorosłych – szczególnie przy lęku/depresji.
• Szkolenie opiekunów – proste techniki na co dzień: modelowanie, wzmacnianie, struktury.
• Edukacja: IPET, przewidywalne środowisko, jasne instrukcje, wizualne planery, elastyczne przerwy.
• Wsparcie pracy/uczelni: ciche stanowisko, słuchawki, klarowne terminy, komunikacja pisemna.

Pierwsze oznaki autyzmu u dzieci

Kryteria diagnostyczne autyzmu

Rozpoznanie wczesnych oznak autyzmu może znacząco wpłynąć na skuteczność interwencji i terapii. Chociaż każde dziecko jest inne, istnieją pewne wczesne objawy, które mogą sugerować obecność zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD). Mogą to być objawy takie jak:

• brak reakcji na swoje imię, nawet po wielokrotnym wołaniu,
• unikanie kontaktu wzrokowego, dziecko nie śledzi wzrokiem osób ani przedmiotów,
• dziecko rzadko uśmiecha się w odpowiedzi na uśmiechy innych osób, brak odpowiedzi na czułość,
• ograniczona mimika twarzy wyrażająca emocje,
• ograniczona reakcja na dźwięki, głosy, czy próby zabawy,
• opóźnienia w rozwoju mowy, brak gaworzenia lub późne rozpoczęcie wydawania dźwięków
• dziecko nie używa gestów, takich jak wskazywanie, machanie na pożegnanie, kiwanie głową na „tak” lub „nie”,
• brak zainteresowania zabawami wymagającymi interakcji, takich jak „a ku ku” czy „raz, dwa, trzy”,
• częste powtarzanie tych samych ruchów, takich jak machanie rękami, kręcenie się, kołysanie,
• silne zainteresowanie specyficznymi przedmiotami, nietypowe zabawy, np. układanie zabawek w linii,
• w wieku powyżej 2 lat brak zainteresowania rówieśnikami, trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji, trudności w rozumieniu i wyrażaniu emocji, brak empatii,
• nadwrażliwość lub niedowrażliwość na dźwięki, światło, dotyk, smaki,
• silne przywiązanie do codziennych rutyn, niechęć do zmian,
• trudności z zabawą wymagającą wyobraźni, brak symbolicznej zabawy (np. udawanie, że lalka jest żywa).

Kiedy warto udać się do specjalisty?

Jeśli rodzice zauważają u swojego dziecka jakiekolwiek z powyższych objawów, ważne jest, aby skonsultować się z pediatrą lub neuropsychologiem. Wczesna diagnoza i interwencja mogą znacząco poprawić możliwości dziecka i jego rozwój.

Pierwsze oznaki autyzmu mogą być mało widoczne, ale świadomość tych symptomów pozwala na wczesne rozpoznanie i interwencję, co jest kluczowe dla wsparcia rozwoju dziecka. Regularne obserwacje, badania kontrolne i współpraca z profesjonalistami są niezbędne, aby zapewnić dziecku odpowiednie wsparcie i możliwości rozwoju.

Etapy procesu diagnostycznego

Proces diagnostyczny autyzmu jest wieloetapowy i wymaga zaangażowania zespołu specjalistów oraz rodziny dziecka. Wczesna diagnoza i interwencja są kluczowe dla maksymalizacji potencjału rozwojowego dziecka i poprawy jego jakości życia. Współpraca, komunikacja i wsparcie ze strony rodziców są nieocenione na każdym etapie tego procesu.

• Zgłoszenie obaw i zauważonych trudności pediatrze lub lekarzowi rodzinnemu.
• Lekarz przeprowadza wstępny wywiad z rodzicami, zadając pytania dotyczące rozwoju dziecka, jego zachowań i umiejętności społecznych.
• W przypadku stwierdzenia ryzyka ASD, pediatra kieruje dziecko do specjalisty – może to być psycholog kliniczny, psychiatra dziecięcy, neurolog dziecięcy lub neuropsycholog.
• Ocena dziecka przez zespół specjalistów, który może obejmować psychologa, logopedę, terapeutę zajęciowego, psychiatrę oraz pedagoga specjalnego.
• Każdy specjalista ocenia różne aspekty rozwoju dziecka, takie jak komunikacja, zachowanie, umiejętności społeczne i adaptacyjne.
• Szczegółowy wywiad z rodzicami dotyczący historii medycznej dziecka, przebiegu ciąży i porodu, wczesnego rozwoju oraz aktualnych zachowań.
• Ocena genetycznych i środowiskowych czynników ryzyka.
• Obserwacja dziecka w różnych sytuacjach, w tym podczas zabawy, interakcji społecznych i rutynowych czynności.
• Testy oceniające poziom rozwoju intelektualnego, językowego, motorycznego i adaptacyjnego dziecka.
• Ocena umiejętności komunikacyjnych, zarówno werbalnych, jak i niewerbalnych.
• Jeśli wyniki wskazują na obecność zaburzeń ze spektrum autyzmu, zespół specjalistów ustala diagnozę ASD.
• Szczegółowe omówienie diagnozy z rodzicami, wyjaśnienie, co oznacza diagnoza ASD oraz jakie są możliwe ścieżki interwencji.
• Odpowiedzi na pytania rodziców i udzielenie wsparcia emocjonalnego.
• Stworzenie spersonalizowanego planu terapeutycznego, który może obejmować terapię behawioralną, logopedyczną, zajęciową oraz wsparcie edukacyjne.
• Włączenie rodziców i opiekunów w proces terapeutyczny, szkolenie ich w zakresie technik wspierających rozwój dziecka.
• Regularne monitorowanie postępów dziecka i dostosowywanie planu terapii w miarę potrzeb.
• Utrzymywanie stałego kontaktu z zespołem terapeutycznym oraz uczestnictwo w regularnych ocenach i konsultacjach.

Rola rodziców i opiekunów w procesie diagnozy

Rodzice i opiekunowie odgrywają kluczową rolę w procesie diagnozy zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD). Ich zaangażowanie, obserwacje i współpraca ze specjalistami są nieocenione w wczesnym wykrywaniu i zarządzaniu objawami autyzmu. Rodzice i opiekunowie są najlepiej zaznajomieni z rozwojem swojego dziecka.

Regularna obserwacja zachowań, interakcji społecznych, umiejętności komunikacyjnych i rozwoju ruchowego dziecka jest kluczowa. Jeżeli rodzice zauważą jakiekolwiek niepokojące objawy, takie jak brak reakcji na imię, opóźnienia w mowie, unikanie kontaktu wzrokowego czy powtarzające się ruchy, powinni zgłosić swoje obawy specjaliście. Rodzice powinni edukować się na temat spektrum autyzmu, aby lepiej zrozumieć objawy, potrzeby i najlepsze metody wsparcia dla swojego dziecka. Autyzm może być trudnym tematem dla rodziny.

Ważne jest, aby rodzice dbali również o swoje zdrowie psychiczne, szukając wsparcia w grupach wsparcia lub terapii rodzinnej. Dzieci ze spektrum autyzmu często dobrze reagują na stałe rutyny i przewidywalność. Rodzice mogą pomóc, tworząc uporządkowane i bezpieczne środowisko domowe. Wczesna interwencja i wsparcie mogą znacząco poprawić jakość życia dziecka oraz jego rozwój społeczny, komunikacyjny i emocjonalny.

Znaczenie wczesnej diagnozy

Wczesna diagnoza spektrum autyzmu ma ogromne znaczenie – im szybciej zostanie postawiona, tym większe szanse na skuteczne wsparcie rozwoju dziecka. W pierwszych latach życia mózg jest najbardziej plastyczny, dlatego interwencja podjęta wcześnie pozwala szybciej rozwijać mowę, komunikację i umiejętności społeczne.

Dzięki wczesnemu rozpoznaniu można też zapobiec trudnościom wtórnym – takim jak frustracja, zachowania trudne czy lęk. Rodzice zyskują jasny plan działania: wiedzą, jak komunikować się z dzieckiem, jak budować rutyny i jak wspierać rozwój w codziennych sytuacjach.

Wczesna diagnoza to także szybszy dostęp do terapii i edukacyjnych dostosowań, a więc większa samodzielność i lepsza jakość życia w przyszłości. Krótko mówiąc – im wcześniej rozpoznasz autyzm, tym szybciej możesz pomóc dziecku w pełni wykorzystać jego potencjał.

Diagnoza spektrum autyzmu u osób dorosłych

Diagnoza zaburzeń ze spektrum autyzmu (ASD) u osób dorosłych może być bardziej skomplikowana niż u dzieci, ponieważ dorosłe osoby mogą wypracować strategie radzenia sobie, które maskują objawy autyzmu. Niemniej jednak, diagnoza w dorosłości jest możliwa i może przynieść znaczące korzyści, takie jak lepsze zrozumienie siebie i dostęp do odpowiednich zasobów wsparcia.

Przykładowe objawy:

• Trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji.
• Problemy z komunikacją werbalną i niewerbalną.
• Trudności w zrozumieniu norm społecznych i empatii.
• Silne przywiązanie do rutyn i rytuałów.
• Intensywne, wąskie zainteresowania.
• Powtarzające się ruchy ciała lub zachowania.
• Nadwrażliwość lub niedowrażliwość na bodźce sensoryczne (dźwięki, światło, tekstury).

Wywiad kliniczny obejmuje pytania dotyczące obecnych i przeszłych zachowań, umiejętności społecznych, historii edukacji i zawodowej oraz relacji interpersonalnych. Informacje na temat wczesnego rozwoju mogą być trudne do uzyskania, ale wywiad z członkami rodziny może dostarczyć dodatkowych danych. Obserwacja dorosłych w różnych sytuacjach społecznych może dostarczyć dodatkowych informacji o ich umiejętnościach interakcyjnych i adaptacyjnych. Ocena funkcji poznawczych, takich jak pamięć, uwaga, funkcje wykonawcze i umiejętności rozwiązywania problemów. Ważne jest wykluczenie innych zaburzeń, które mogą mieć podobne objawy, takich jak zaburzenia lękowe, depresja, ADHD, zaburzenia osobowości. Po zebraniu wszystkich informacji z wywiadów, kwestionariuszy, obserwacji i testów, zespół diagnostyczny ustala, czy objawy spełniają kryteria ASD i opracowuje indywidualny plan wsparcia, który może obejmować terapię behawioralną, terapię zajęciową, wsparcie psychologiczne oraz dostosowanie miejsca pracy i edukacji.

Diagnoza autyzmu u dorosłych może przynieść znaczące korzyści, pomagając im lepiej zrozumieć siebie i uzyskać dostęp do odpowiednich zasobów wsparcia. Proces diagnostyczny jest wieloaspektowy i wymaga współpracy z różnymi specjalistami. Wczesne rozpoznanie i interwencja, nawet w dorosłości, mogą znacząco poprawić jakość życia osoby z ASD.

Diagnoza spektrum autyzmu w Krakowie

Centrum Terapii Synteza – diagnoza i terapia spektrum autyzmu (nastolatków, dorosłych):

Telefon: 535 77 87 07

E-mail: rejestracja@centrumsynteza.pl