Zaburzenia integracji sensorycznej u dzieci – jak je rozpoznać i pomóc dziecku

Masz wrażenie, że Twoje dziecko reaguje „za mocno” albo „za słabo” na dźwięki, dotyk czy ruch? Nie cierpi metek, histeryzuje przy myciu głowy, a jednocześnie potrafi godzinami skakać po kanapie? To może być zaburzenie integracji sensorycznej u dziecka, czyli trudności w tym, jak mózg przetwarza bodźce zmysłowe.

Szacuje się, że różnego rodzaju zaburzenia sensoryki u dzieci mogą dotyczyć nawet ok. 20% populacji. To dużo – ale dobra wiadomość jest taka, że przy odpowiednim wsparciu można naprawdę wiele poprawić.

Czym jest integracja sensoryczna?

Integracja sensoryczna to proces, w którym mózg zbiera informacje z ciała i otoczenia (dotyk, wzrok, słuch, węch, smak, ruch, równowaga, ułożenie ciała), a potem układa je w sensowną całość, tak by dziecko mogło działać sprawnie, adekwatnie i z poczuciem bezpieczeństwa. Kiedy ten proces przebiega prawidłowo, maluch potrafi:

• skupić się na zabawie,
• regulować emocje,
• uczyć się nowych umiejętności ruchowych,
• reagować adekwatnie na bodźce (nie wpada w panikę od zwykłego odkurzacza, ale też nie ignoruje bólu).

Jak zachowuje się maluch, który ma zaburzenia integracji sensorycznej? Albo zalewa się łzami przy myciu włosów, albo wydaje się „nie czuć” uderzeń i upadków; w domu jest w miarę spokojny, a w przedszkolu „rozsypuje się” od hałasu i tłumu.

Obraz dziecka z zaburzeniami integracji sensorycznej

Nie ma jednego „typowego” dziecka z zaburzeniami SI. Zdarzają się dzieci ciche, wycofane i nadwrażliwe – oraz te, które wszyscy nazywają „żywym srebrem”, a tak naprawdę to dzieci z zaburzeniami sensorycznymi, kompensujące sobie brak bodźców ciągłym ruchem. W dużym uproszczeniu można wyróżnić dwa profile:

• Dziecko nadwrażliwe sensorycznie – bodźce są dla niego za mocne. Drażnią je metki, szwy, hałas, zapachy; unika przytulania, bo dotyk „boli”; płacze przy myciu zębów, włosów, obcinaniu paznokci.
• Dziecko „poszukujące bodźców” – reaguje za słabo, więc podkręca intensywność. Skacze, wspina się, wpada na innych, gryzie długopisy, żuje ubrania, uwielbia mocny docisk, czasem słabo reaguje na ból.

U jednego dziecka możesz zobaczyć mieszankę obu profili – nadwrażliwość w jednym obszarze (np. dotyk), a niedowrażliwość w innym (np. ruch, ból).

Objawy zaburzeń integracji sensorycznej u dzieci w różnym wieku

Zaburzenia SI u niemowląt

Już u najmłodszych można zauważyć sygnały, które później składają się na pełniejszy obraz trudności sensorycznych. Rodzice często słyszą, że dziecko jest „marudne”, „wysoko wrażliwe” albo „ma kolki”, a tak naprawdę to zaburzenia SI u niemowląt. Niepokoić mogą m.in.:

• silny sprzeciw przy przewijaniu, ubieraniu, dotyku;
• ogromny płacz przy kąpieli lub przeciwnie – wyciszanie się tylko w bardzo silnych bodźcach (np. głośny szum, bardzo mocne bujanie);
• problemy z karmieniem (wyraźna niechęć do faktur, zapachów, konsystencji);
• trudności ze snem, częste wybudzanie się, „wieczny niepokój”;
• unikanie kontaktu wzrokowego, zaburzone wodzenie wzrokiem za zabawką.

Nie chodzi o pojedynczy epizod, ale powtarzalny wzorzec zachowań.

Zaburzenia SI u przedszkolaków

Kiedy dziecko trafia do przedszkola, jego układ nerwowy dostaje prawdziwy „test wytrzymałości”: hałas, dużo ludzi, nowe zapachy, jedzenie, zabawy ruchowe, plac zabaw. Wtedy zaburzenia SI u przedszkolaków stają się szczególnie widoczne. Często pojawiają się:

• potykanie się, obijanie o meble, „ciągła niezgrabność”;
• ogromny sprzeciw przy myciu rąk, twarzy, włosów;
• histerie przy zakładaniu czapki, rajstop, butów;
• zatykanie uszu przy hałasie, unikanie głośnych miejsc;
• jedzenie tylko kilku akceptowanych produktów o „bezpiecznej” konsystencji;
• gwałtowne wybuchy złości, gdy pojawia się zmiana planu.

To często moment, gdy ktoś po raz pierwszy mówi: „może to jakieś trudności sensoryczne u dziecka, a nie tylko upór?”.

Zaburzenia SI u starszych dzieci

W wieku szkolnym zaburzenia sensoryki u dzieci mocno wchodzą w obszar edukacji i relacji rówieśniczych. Można wtedy zaobserwować:

• problemy z koncentracją (dziecko „nie może usiedzieć”, bo ciało domaga się ruchu);
• trudności z pisaniem, wycinaniem, pracami plastycznymi (to wciąż integracja dotyku, wzroku i ruchu);
• nadpobudliwość, myloną często z ADHD – stąd hasło „dziecko nadpobudliwe integracja sensoryczna”;
• unikanie WF-u, jazdy na rowerze, wspinania się, huśtawek (lęk równoważny, zawroty, mdłości przy ruchu);
• wycofanie z grupy, poczucie „inności”, obniżone poczucie własnej wartości.

W praktyce bywa tak, że dziecko jest oceniane jako „niegrzeczne”, „leniwe” albo „mało odważne”, choć u podłoża leży zaburzenie integracji sensorycznej u dziecka, a nie cecha charakteru.

Skąd biorą się zaburzenia SI u dzieci?

Zaburzenia integracji sensorycznej nie wynikają z uszkodzenia zmysłów (np. niedosłuchu czy wady wzroku), lecz z tego, jak układ nerwowy organizuje bodźce. Mózg albo jest zalewany informacjami i nie umie ich filtrować, albo dostaje ich „za mało”, więc domaga się mocniejszych wrażeń. Badania wskazują kilka ważnych czynników ryzyka:

• predyspozycje genetyczne (w rodzinie bywają „wrażliwcy”, osoby z podobnymi trudnościami),
• poród przedwczesny, niska masa urodzeniowa, komplikacje okołoporodowe,
• ekspozycja na toksyny w ciąży (alkohol, nikotyna),
• nie w pełni dojrzały lub „słabszy” układ nerwowy.

To nie jest wina rodzica. To raczej punkt wyjścia – informacja, że dziecko potrzebuje trochę innego wsparcia.

Nadwrażliwość i niedowrażliwość – dwa oblicza trudności sensorycznych

W praktyce klinicznej często opisujemy dzieci jako:

• nadwrażliwe (unikają bodźców),
• niedowrażliwe (szukają bodźców),
• lub mieszane (w różnych sytuacjach  zmysłowych reagują odmiennie).

Dziecko nadwrażliwe może reagować gwałtownym płaczem na delikatne dotknięcie, nie znosić metek, nie tolerować zapachu obiadu, bać się zwykłego odkurzacza.

Dziecko „poszukujące bodźców” wchodzi na wszystko, biega, skacze, wpada na ludzi, gryzie przedmioty, cały czas czegoś dotyka – bo jego układ nerwowy potrzebuje silniejszej stymulacji, by w ogóle poczuć, że „coś się dzieje”.

Tak właśnie powstaje klasyczny obraz dziecka z zaburzeniami integracji sensorycznej – albo „za dużo”, albo „za mało”, rzadko środek.

Jak zaburzenia integracji sensorycznej wpływają na codzienne życie dziecka?

To nie są tylko „dziwactwa zmysłowe”. Zaburzenia integracji sensorycznej u dzieci bardzo szybko przekładają się na:

• emocje – lęk, frustrację, wybuchy złości, wycofanie;
• naukę – trudności z koncentracją, pisaniem, czytaniem, organizacją;
• relacje – konflikty z rówieśnikami, poczucie bycia „innym”, niższą samoocenę;
• samoobsługę – problemy z ubieraniem, jedzeniem, higieną.

Dziecko nie „robi na złość”. Ono próbuje funkcjonować w świecie, który dla jego układu nerwowego jest za głośny, za intensywny albo zbyt słabo wyczuwalny.

Diagnoza zaburzeń SI u dzieci – jak wygląda?

Diagnozę stawia najczęściej terapeuta integracji sensorycznej lub terapeuta zajęciowy z odpowiednim przygotowaniem. Proces obejmuje:

• dokładny wywiad z rodzicem (ciąża, poród, rozwój, zachowania od wczesnego dzieciństwa),
• obserwację dziecka w ruchu, zabawie, kontakcie,
• specjalistyczne testy i próby zadaniowe,
• analizę, które systemy zmysłowe działają inaczej (dotyk, przedsionek, propriocepcja, wzrok, słuch).

To ważne: zaburzenie SI u dzieci nie jest diagnozowane „na oko” z jednego zachowania. Potrzebny jest całościowy obraz funkcjonowania.

Na czym polega terapia integracji sensorycznej?

Terapia SI nie jest „zwykłą zabawą na sali z huśtawką”. To dobrze zaplanowana, dozowana praca z układem nerwowym dziecka. Terapeuta tak dobiera aktywności, żeby stopniowo uczyć mózg lepszego przetwarzania bodźców.

W praktyce wygląda to jak seria intensywnych, często bardzo atrakcyjnych zabaw: huśtanie, wspinanie, tory przeszkód, skakanie, zabawy w piasku kinetycznym, masy plastyczne, ćwiczenia równowagi, dociski, zawijanie w „naleśnika”. Dziecko „tylko się bawi”, a w jego układzie nerwowym wykonuje się ogromna praca.

Często wprowadza się też tzw. dietę sensoryczną – indywidualny plan aktywności w domu i szkole, który pomaga regulować pobudzenie w ciągu dnia (np. krótkie ćwiczenia ruchowe przed lekcjami, przerwy sensoryczne, ciężkie prace typu noszenie, pchanie, dociski).

Co może zrobić rodzic dziecka z zaburzeniami sensorycznymi?

To moment, w którym możesz realnie pomóc. Nie musisz od razu wiedzieć wszystkiego – ważne, żeby zacząć działać:

• Obserwuj – zapisuj sytuacje, w których dziecko reaguje skrajnie (co się działo, jakie bodźce, jaka pora dnia).
• Konsultuj – jeśli coś Cię niepokoi, porozmawiaj z pediatrą, psychologiem lub terapeutą SI; nie musisz czekać „aż samo przejdzie”.
• Dostosuj środowisko – mniej hałasu, mniej wizualnego chaosu, wygodne ubrania, spokojniejszy poranek potrafią zdziałać cuda.
• Wprowadzaj ruch i zabawy sensoryczne – w porozumieniu ze specjalistą, żeby nie „przestymulować” dziecka.
• Daj dziecku prawo do trudności – nie karz za zachowania, które są wynikiem przeciążenia sensorycznego.

Dzieci z zaburzeniami sensorycznymi naprawdę mogą dobrze funkcjonować – uczyć się, bawić, budować relacje. Potrzebują tylko trochę innego „podręcznika obsługi” i dorosłego, który pomoże im opanować ten głośny, intensywny świat.