Stany lękowe – objawy, przyczyny i leczenie

Kołatanie serca, ciągłe napięcie, uczucie zagrożenia bez wyraźnego powodu, problemy ze snem czy trudność w „wyłączeniu myśli” – tak często wyglądają stany lękowe. Sam lęk jest naturalną emocją i pełni ważną funkcję ochronną. Problem pojawia się wtedy, gdy staje się zbyt intensywny, trwa zbyt długo lub zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie. W takich sytuacjach możemy mieć do czynienia z zaburzeniami lękowymi – grupą zaburzeń psychicznych, które należą do najczęstszych na świecie. Według danych WHO w 2021 roku żyło z nimi około 359 milionów osób.

Czym różnią się stany lękowe od zaburzeń lękowych, jakie są ich objawy, skąd się biorą oraz jak wygląda nowoczesne leczenie oparte na aktualnej wiedzy medycznej?

Co to są stany lękowe?

Termin „stany lękowe” jest określeniem potocznym. Używamy go, gdy chcemy opisać przewlekły niepokój, napięcie, zamartwianie się lub napady silnego lęku.

W języku medycznym częściej mówi się o zaburzeniach lękowych, które mają określone kryteria diagnostyczne i są opisane w klasyfikacjach ICD-11 oraz DSM-5. Do tej grupy należą między innymi zaburzenie lękowe uogólnione (GAD), lęk paniczny, agorafobia, fobia społeczna czy fobie specyficzne.  

Lęk a strach – to nie to samo

Choć w codziennym języku często używamy tych słów zamiennie, psychologia i psychiatria wyraźnie je rozróżniają.

• Strach pojawia się w odpowiedzi na realne zagrożenie. Jeśli na przejściu dla pieszych nagle zobaczysz rozpędzony samochód, reakcja organizmu będzie adekwatna do sytuacji.
• Lęk natomiast może występować nawet wtedy, gdy zagrożenie nie jest obecne lub jest znacznie wyolbrzymione. Organizm zachowuje się tak, jakby niebezpieczeństwo było tu i teraz, mimo że obiektywnie nic złego się nie dzieje.

To właśnie dlatego wiele osób cierpiących na zaburzenia lękowe mówi: „Wiem, że nie mam się czego bać, ale nie potrafię tego zatrzymać”.

Kiedy lęk jest normalny, a kiedy staje się problemem?

Każdy człowiek doświadcza lęku. Przed egzaminem, rozmową kwalifikacyjną czy ważnym wystąpieniem publicznym napięcie jest naturalną reakcją organizmu.

Niepokój powinien jednak ustępować po zakończeniu trudnej sytuacji.

Jeżeli lęk:

• utrzymuje się przez wiele tygodni lub miesięcy,
• pojawia się bez wyraźnej przyczyny,
• utrudnia pracę, naukę lub relacje,
• prowadzi do unikania różnych sytuacji,

warto rozważyć konsultację ze specjalistą.

Stany lękowe a zaburzenia lękowe a nerwica – czym się różnią?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań.

Pojęcie	Co oznacza?
Stany lękowe	Potoczne określenie różnych objawów lęku.
Zaburzenia lękowe	Rozpoznanie kliniczne opisane w ICD-11 i DSM-5.
Nerwica lękowa	Historyczne określenie używane dawniej. Obecnie najczęściej zastępowane przez konkretne rozpoznania zaburzeń lękowych.

W praktyce wiele osób używa określenia „nerwica lękowa”, mając na myśli przewlekły lęk, ataki paniki lub zaburzenie lękowe uogólnione.

Jakie są objawy stanów lękowych?

Objawy można podzielić na trzy grupy: fizyczne, psychiczne i behawioralne.

Objawy fizyczne

Dla wielu osób to właśnie one są najbardziej niepokojące. Najczęściej występują:

• kołatanie serca,
• przyspieszona akcja serca,
• duszność lub uczucie braku powietrza,
• potliwość,
• drżenie rąk,
• napięcie mięśniowe,
• zawroty głowy,
• uczucie osłabienia,
• nudności,
• bóle brzucha,
• biegunki,
• uderzenia gorąca lub zimna.  

Wiele osób trafia najpierw do kardiologa lub neurologa, ponieważ objawy przypominają chorobę somatyczną. Badania często nie wykazują jednak nieprawidłowości, a źródłem dolegliwości okazuje się przewlekły lęk.

Objawy psychiczne

Lęk wpływa również na sposób myślenia. Typowe są:

• ciągłe zamartwianie się,
• trudność w zatrzymaniu negatywnych myśli,
• katastrofizacja („na pewno stanie się coś złego”),
• drażliwość,
• problemy z koncentracją,
• poczucie utraty kontroli,
• derealizacja (uczucie nierealności otoczenia),
• depersonalizacja (poczucie oddzielenia od siebie).  

Objawy behawioralne

Z czasem pojawiają się zachowania, które mają zmniejszyć lęk. Należą do nich:

• unikanie określonych miejsc lub sytuacji,
• wycofanie społeczne,
• częste sprawdzanie i upewnianie się,
• nadmierne planowanie,
• trudności ze snem,
• tzw. zachowania zabezpieczające.

Przykładowo osoba bojąca się ataku paniki może nigdy nie wychodzić z domu bez telefonu, leków lub osoby towarzyszącej. Krótkoterminowo zmniejsza to napięcie, ale długoterminowo utrwala problem.

Jak zachowuje się osoba ze stanami lękowymi?

To zależy od rodzaju zaburzenia, jednak wiele osób funkcjonuje w stanie ciągłej czujności.

Mogą:

• stale analizować możliwe zagrożenia,
• wielokrotnie sprawdzać te same rzeczy,
• mieć trudność z odpoczynkiem,
• nadmiernie kontrolować sytuację,
• unikać miejsc i aktywności wywołujących niepokój.

Z zewnątrz często wyglądają na osoby perfekcyjne lub bardzo odpowiedzialne. W rzeczywistości dużą część energii pochłania im walka z lękiem.

Jakie są rodzaje zaburzeń lękowych?

W ICD-11 zaburzenia lękowe i związane ze strachem tworzą odrębną grupę diagnostyczną oznaczoną kodami 6B00-6B0Z.  

Zaburzenie lękowe uogólnione (GAD)

GAD charakteryzuje się przewlekłym, trudnym do kontrolowania zamartwianiem się wieloma obszarami życia jednocześnie – zdrowiem, rodziną, pracą czy finansami. Objawy utrzymują się przez wiele miesięcy.  

Lęk napadowy i ataki paniki

Głównym objawem są nawracające ataki paniki, które pojawiają się nagle i osiągają największe nasilenie zwykle w ciągu około 10 minut. Towarzyszą im intensywne objawy fizyczne oraz lęk przed śmiercią, utratą kontroli lub „zwariowaniem”.  

Agorafobia

To lęk przed sytuacjami, z których trudno byłoby się wydostać lub uzyskać pomoc. Może obejmować centra handlowe, komunikację miejską, kolejki czy otwarte przestrzenie.  

Fobia społeczna

Dotyczy silnego lęku przed oceną przez innych ludzi. Osoby z fobią społeczną często unikają wystąpień publicznych, rozmów z nieznajomymi czy sytuacji towarzyskich.

Fobie specyficzne

Lęk jest związany z konkretnym obiektem lub sytuacją, np. wysokością, pająkami, igłami czy lataniem samolotem.

Skąd biorą się stany lękowe?

Nie istnieje jedna przyczyna zaburzeń lękowych. Obecnie przyjmuje się model biopsychospołeczny, który uwzględnia współdziałanie czynników biologicznych, psychologicznych i środowiskowych.

Czynniki biologiczne

W reakcję lękową zaangażowane są między innymi:

• ciało migdałowate,
• układ limbiczny,
• kora przedczołowa,
• neuroprzekaźniki takie jak serotonina, GABA i noradrenalina.  

Znaczenie mają również predyspozycje genetyczne.

Czynniki psychologiczne

Ryzyko zwiększają:

• traumatyczne doświadczenia,
• przewlekły stres,
• katastroficzny styl myślenia,
• wysoki poziom samokrytycyzmu,
• trudności w regulacji emocji.

Czynniki środowiskowe

Długotrwałe przeciążenie, problemy finansowe, konflikty rodzinne czy doświadczenie przemocy mogą przyczyniać się do rozwoju zaburzeń lękowych.

Jak wygląda atak paniki?

Atak paniki jest jednym z najbardziej intensywnych doświadczeń związanych z lękiem.

Pojawia się nagle i zwykle osiąga największe nasilenie w ciągu kilku minut. Osoba może mieć wrażenie, że umiera, traci kontrolę nad sobą albo doświadcza zawału serca.

Najczęstsze objawy:

• kołatanie serca,
• duszność,
• zawroty głowy,
• drżenie ciała,
• uczucie odrealnienia,
• ból lub ucisk w klatce piersiowej,
• silny lęk przed śmiercią.  

Choć atak paniki jest bardzo nieprzyjemny, sam w sobie nie stanowi zagrożenia życia.

Co robić podczas ataku paniki?

Najważniejsze jest przypomnienie sobie, że objawy są wynikiem aktywacji układu nerwowego i miną. Pomocne mogą być:

1. Skupienie się na oddechu

Spróbuj wydłużyć wydech.

Przykład:

• wdech przez 4 sekundy,
• wydech przez 6-8 sekund.

2. Technika 5-4-3-2-1

Znajdź:

• 5 rzeczy, które widzisz,
• 4 rzeczy, których możesz dotknąć,
• 3 rzeczy, które słyszysz,
• 2 rzeczy, które czujesz zapachem,
• 1 rzecz, którą czujesz smakiem.

Pomaga to wrócić uwagą do chwili obecnej.

3. Nazwanie tego, co się dzieje

Powiedz sobie: „To atak paniki. Mój organizm jest pobudzony, ale jestem bezpieczny/-a.”

Domowe sposoby a leczenie – kiedy zgłosić się po pomoc?

Ćwiczenia oddechowe, techniki relaksacyjne, aktywność fizyczna i higiena snu mogą zmniejszać nasilenie objawów. Nie zastępują jednak leczenia, jeśli lęk:

• utrzymuje się przez wiele tygodni,
• powoduje cierpienie,
• utrudnia funkcjonowanie,
• prowadzi do unikania ważnych sytuacji.

Jeśli szukasz wsparcia w Warszawie, specjaliści Mental Path przyjmują pacjentów w centrum Mokotowa (ul. Puławska 12), zarówno stacjonarnie, jak i w formie konsultacji online. Pierwsza wizyta u psychologa kosztuje 280 zł / 50 min.

Jak leczy się zaburzenia lękowe?

Dobra wiadomość jest taka, że zaburzenia lękowe należą do najlepiej poznanych i najskuteczniej leczonych zaburzeń psychicznych.

Psychoterapia

Za metodę pierwszego wyboru uważa się terapię poznawczo-behawioralną (CBT). Obejmuje ona między innymi:

• identyfikację zniekształceń poznawczych,
• restrukturyzację poznawczą,
• naukę regulacji emocji,
• ekspozycję na sytuacje wywołujące lęk.  

Farmakoterapia

W leczeniu stosuje się przede wszystkim:

• leki z grupy SSRI,
• leki z grupy SNRI.

Benzodiazepiny mogą być wykorzystywane krótkoterminowo, jednak ze względu na ryzyko uzależnienia wymagają szczególnej ostrożności.  

Połączenie metod

Najlepsze efekty przynosi zwykle połączenie psychoterapii, psychoedukacji, zmian stylu życia i – jeśli istnieją wskazania – farmakoterapii.

Jeżeli podejrzewasz u siebie zaburzenia lękowe, warto skonsultować się ze specjalistą zdrowia psychicznego. Wczesna diagnoza pozwala szybciej odzyskać kontrolę nad objawami i ograniczyć ich wpływ na codzienne życie.

FAQ

Jak się objawiają stany lękowe?

Najczęściej poprzez połączenie objawów fizycznych (kołatanie serca, duszność, napięcie mięśni), psychicznych (zamartwianie się, katastrofizacja) i behawioralnych (unikanie, wycofanie społeczne).

Czy stany lękowe można wyleczyć?

W wielu przypadkach objawy można znacząco zmniejszyć lub doprowadzić do pełnej remisji dzięki odpowiednio dobranej psychoterapii i leczeniu.

Jakie są objawy nerwicy lękowej?

Termin „nerwica lękowa” jest dziś używany głównie potocznie. Najczęściej opisuje przewlekły niepokój, napięcie, zamartwianie się, objawy somatyczne oraz napady lęku.

Jak wygląda atak paniki?

To nagły epizod bardzo silnego lęku z objawami fizycznymi, takimi jak kołatanie serca, duszność, zawroty głowy czy uczucie utraty kontroli. Największe nasilenie osiąga zwykle w ciągu około 10 minut.

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Jeśli lęk utrzymuje się przez dłuższy czas, powoduje cierpienie lub ogranicza codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się z psychologiem, psychoterapeutą lub psychiatrą.